Werkgroep Onderzoek Verdedigingswerken IJmuiden.

Historie.

Een aantal bunkergeïnteresseerde is sinds 1982 actief met onderzoek naar verdedigingswerken uit de Tweede Wereldoorlog in de regio IJmuiden. Na diverse ontmoetingen is uit deze individuen een samenwerking ontstaan.

Deze groep "bunkerologen" heeft de afgelopen jaren uitvoerig onderzoek gedaan naar de diverse verdedigingswerken. Dit onderzoek betreft zowel archief- en literatuurstudie als veldwerk. Het onderzoek, dat aanvankelijk startte uit nieuwsgierigheid, heeft ertoe geleid dat een groep specialisten op het gebied van bunkers is ontstaan.

De activiteiten zijn in de loop der tijd grootschaliger geworden waardoor de "bunkerologen" meer bekendheid¹ hebben gekregen. Om contacten met diverse overheden en instellingen te uniformeren en te kanaliseren is eind 1994 de “Werkgroep Onderzoek Verdedigingswerken IJmuiden”, kortweg WOVIJ opgericht. In maart 1995 is de werkgroep opgegaan in stichting WOVIJ om in deze vorm een onafhankelijk en erkende status te krijgen.

Doelstellingen en toelichting.

De stichting tracht een totaaloverzicht te krijgen van alle verdedigingswerken die gedurende de periode 1940-1945 in de regio IJmuiden (Festung IJmuiden²) in gebruik zijn geweest. De nadruk ligt hierbij op het architectonische aspect van deze laatste vorm van vaste verdedigingswerken in Europa.

Opmerkelijk is dat de registratie van de verdedigingswerken, zoals die is aangelegd door de diverse overheden, onvolledig blijkt en in een aantal gevallen zelfs foutief is. De stichting heeft tijdens veldwerk een aantal bunkers teruggevonden die als “gesloopt” staan geregistreerd, ook zijn enkele bunkers in kaart gebracht die geheel in de bestaande archieven ontbreken.

De stichting tracht tevens de unieke bunkers en exemplarische voorbeelden van de verschillende complexen te behouden. In de regio IJmuiden resteert een aantal verdedigingswerken die thans uniek zijn in Nederland en in een aantal gevallen zelfs zeldzaam zijn in de gehele Atlantikwall³.

De verdedigingswerken in de regio IJmuiden zijn doorgaans in een zeer goede staat behouden gebleven.

Door genoemde bunkers op te nemen in recreatieplannen (museale bestemming), en het publiek informatie te geven over de verschillende verdedigingswerken, tracht de stichting een stukje erfgoed van gebeurtenissen op Nederlands grondgebied voor het nageslacht te bewaren. Een gedeelte van de bevolking heeft soms nog pijnlijke herinneringen aan de “lelijke” betonnen bunkers, voor een groter deel van de bevolking zijn de bunkers echter een stukje geschiedenis waarover weinig meer bekend is dan enkele generaliserende uitspraken van oudere generaties.

Huidige stand van zaken en toekomstplannen.

Stichting WOVIJ telt momenteel vijf bestuursleden, een aantal vrijwilligers en adviseurs. Iedere medewerker heeft een specialisatie die van belang is voor de stichting. Eén van de leden heeft zich bijvoorbeeld gespecialiseerd in het in vervaardigen van technische tekeningen van bunkers. De bunkers worden eerst door de leden zelf opgemeten, waardoor de nauwkeurigheid van de tekeningen zeer groot is.

Anderen houden zich bezig met restaureren van gevonden  voorwerpen (al of niet uit bunkers afkomstig). Ook hebben de leden al enige met succes bekroonde exposities verzorgd. Verdeeld over de leden is een uitgebreide verzameling archiefmateriaal aanwezig, variërend van origineel foto- en kaartmateriaal tot naar eigen bevindingen gemaakte overzichtskaarten en plattegronden.

Ieder stukje veldwerk is fotografisch vastgelegd, hetgeen geresulteerd heeft in een zeer uitgebreide collectie fotomateriaal van de binnenzijde van bunkers zoals die door de leden worden aangetroffen. De stichting beschikt als zodanig ook over een redelijk groot archief, dat beheerd wordt door de archivaris.

Enkele leden hebben een verzameling aangelegd van bunkerinterieur en gebruiksvoorwerpen. Deze verzamelingen geven een indruk hoe het dagelijkse leven in en rond de bunkers er heeft uitgezien.

De stichting is momenteel doende toestemming te verkrijgen een aantal bunkers gelegen op het Fort-Eiland⁴ te IJmuiden als museum in te richten en excursies op het Fort-Eiland te organiseren.

Stichting WOVIJ is voornemens de bunkers volledig in originele staat te restaureren en in te richten en vervolgens open te stellen als excursiemuseum. De plannen zijn inmiddels voorgelegd aan de betreffende instanties, waaronder gemeente Velsen en de beide stichtingen voor exploitatie en beheer van het Fort-Eiland.

Door de ligging op het eiland en de relatief beperkte afmetingen van de bunkers zal het museum in eerste instantie op afspraak te bezichtigen zijn.

Het idee is het excursiemuseum een educatief karakter te geven waarbij o.a. de volgende aspecten belicht zullen worden:

-de architectuur van de bunkers, samenhang van ontwerp en gebruiksdoel

-de toenmalige militaire betekenis van de bunkers

-strategische samenhang tussen de diverse bunkers en batterijen

-strategisch belang van IJmuiden en het Fort-Eiland

-hoe het leven in en om de bunker er heeft uitgezien

Stichting WOVIJ wil voorkomen een "pro-nazi" museum te vormen. Het doel is het publiek te tonen dat de bunkers de laatste vorm van vaste verdedigingswerken zijn. Wat duizenden jaren geleden startte met versterkte steden, eindigde in 1945 met bunkers. Door de inzet van luchtstrijdkrachten is de bunkerbouw achterhaald, zodat tenminste een aantal bunkers in onze ogen een status behoort te krijgen die gelijkwaardig is aan de monumentale kastelen en vestingen. Naast uitgebreide informatie over de museumbunker zelf, zal aandacht worden besteed aan de Nederlandse bunkers (Stelling van Amsterdam⁵) en de Duitse bunkers (Festung IJmuiden) die allen tot 1945 in gebruik zijn geweest.

De ontgraving en enkele bijzonderheden van de R.644.

De stichting heeft in december 1994, met toestemming van Rijkswaterstaat, een voor Nederland unieke bunker van het type R.644 (gelegen op het Fort-Eiland), met succes machinaal ontgraven. De bunker is in een bijzonder goede staat aangetroffen. De stichting is voornemens deze bunker een museale bestemming te geven.

De gemeente Velsen lijkt het plan voor een bunkermuseum op het Fort-Eiland te ondersteunen en in te passen in het regionaal vernieuwingsplan. De WOVIJ hoopt ook formeel een vergunning te krijgen rondleidingen op het Fort-Eiland te mogen organiseren.

Na toestemming van Rijkswaterstaat heeft de stichting met een graafmachine de ingang van de bunker, die zich circa 9 meter onder het maaiveld bevond, blootgelegd. Hiervoor is 3000 kubieke meter grond verzet. Na 3 dagen graven is een kuil gemaakt met veilige taluuds. Vanaf de walzijde (Semafoor⁶) is het gemaakte gat niet zichtbaar.

De bunker is een zogenaamd type R.644 (R=Regelbau) van Duitse makelij. Het diende als observatiepost en zorgde voor nabij verdediging, tevens diende het als onderkomen voor het personeel van de bunker. Van dit type zijn er slechts enkele in Nederland gemaakt, waarvan er vier op het Fort-Eiland hebben gelegen. Bij het verkleinen van het eiland in de jaren '60 zijn drie van de vier bunkers gesloopt, de vierde bunker is de laatste nog bestaande bunker van dit type in Nederland. In de gehele Atlantikwall is dit type zeldzaam, de bunker op het Fort-Eiland is de enige in de Atlantikwall die nog in ongeschonden staat is.

De WOVIJ bestaat uitsluitend uit vrijwilligers. In de nabije toekomst hoopt de stichting sponsors te vinden om de primaire kosten te kunnen dekken.

De stichting is uiteraard gaarne bereid toelichtingen te geven en te adviseren bij alle zaken die betrekking hebben op bunkers in de regio (en zover mogelijk ook andere delen van de Atlantikwall), hiervoor kunt u schrijven naar het postbusnummer dat op de laatste pagina van deze brochure  is vermeldt.

Statutair doel:

De stichting heeft ten doel onderzoek te doen naar de verdedigingswerken, met name over de periode 1850-1945 in de regio IJmuiden, in de ruimste zin van het woord.

De stichting tracht haar doel onder meer te bereiken door:

-verdedigingswerken in de regio voor sloop en verval te behoeden;

-de unieke bunkers en exemplarische voorbeelden van de verschillende verdedigingen als cultureel erfgoed te behouden;

-zich sterk te maken voor de oprichting van een bunkermuseum in de regio IJmuiden, teneinde het architectonische aspect van en het dagelijks leven in en om de verdedigingswerken aan het publiek te kunnen tonen;

-een verzameling attributen bijeen te brengen en te conserveren die in relatie staan met genoemde verdedigingswerken;

-het, op verzoek, adviseren bij alle kwesties die op enige wijze verband houden met verdedigingswerken.

Verklarende woordenlijst.

1- De stichting heeft in 1995 in ruime mate belangstelling genoten van de media. Dit heeft geresulteerd in diverse krantenartikelen waar onder een pagina vullende reportage over het veldwerk, een interview voor de wereldomroep en een TV interview bij AT5 (lokale TV Amsterdam).

2- Festung IJmuiden (Vesting IJmuiden) een Duitse verdedigingslinie rond de haven van IJmuiden ten tijde van de Tweede Wereldoorlog.

3- Atlantikwall; Duitse verdedigingslinie ten tijde van WOII, deze loopt vanaf de Noordkaap in Noorwegen tot aan de Frans/Spaanse grens.

4- Fort-Eiland; gelegen in de monding van het Noordzeekanaal nabij IJmuiden. Op dit eiland ligt een Fort, dat deel uitmaakt van de Stelling van Amsterdam, alsmede een aantal Nederlandse en Duitse bunkers. De Duitse bezetter noemde het: Kernwerk WN 73 (Widerstandsnest 73).

5- Stelling van Amsterdam: een in de 19^de  eeuw gebouwde Nederlandse verdedigingslinie ter verdediging van Amsterdam.

6- Semafoor: seinpost voor de zeevaart (ligging: op de vaste wal ten zuiden van het Fort-Eiland).

Opmerkingen:

1. De stichting heeft de mogelijkheid gekregen om in 1999, en zolang zij nog geen eigen vaste locatie heeft om een museum op te richten, een kleine ruimte in te richten als museum. Deze ruimte wordt ons ter beschikking gesteld door de ‘Aircraft Recovery Group’ (ARG), welke  een eigen museum heeft in ‘Fort Veldhuis’ (ook onderdeel van de Stelling van Amsterdam).

De ARG houdt zich bezig met het bergen van vliegtuigwrakken uit de luchtoorlog ‘40-’45, en brengt deze, zo mogelijk, onder in het museum.

2. Voor meer informatie omtrent de activiteiten van de stichting WOVIJ en informatie m.b.t. verdedigingswerken kunt U zich wenden tot onderstaand adres.

Stichting Werkgroep Onderzoek Verdedigingswerken IJmuiden  (WOVIJ)

Postbus 280, 1970 AG IJmuiden / Postbank Bloemendaal Rekeningnummer: 7444270

Ingeschreven bij kamer van K.v.K. te Haarlem onder nummer: 41227041

© Niets uit deze doelstelling mag op enige wijze worden gereproduceerd zonder schriftelijke toestemming van het bestuur van st. WOVIJ.